1929'un 24 ekiminde çöken New York borsası ile ayyuka çıkan Büyük Buhran sonraki on yıl boyunca tüm dünya halklarının iflahını kesmiş.

Bundan tam 79 sene sonra, bugün, bizim de benzer bir dönemeci dönmekte olduğumuzu görünce insan tedirgin olmadan edemiyor.

Hafızalara Gazap Üzümleri romanı ya da buhranın kağıda basılmış hali olarak da bilinen yukarıdaki fotoğraf ile kazınmış 29 krizi nasıl oluştu?

Pekiyi bizim bugün yaşadığımız kriz nasıl gelişti? Bunlara değinelim.

1929 yılında patlak veren krizin bahsedilen pek çok sebebi içinde başlıcaları olarak şunları sayabiliriz:

- Dönemin Amerikan hükümetinin yerel üreticiyi korumak adına koyduğu ithalatı önleyci gümrük kotaları ve tarifeler. 1929 yılını koşullarında, bugünün 2 dev pazarı o zamanki Sovyetler Birliği ve Çin'in dış dünyaya kapalı olduğunu, halihazırda ticaret yapmadıklarını görüyoruz.
Dünya ticaretinin büyük bölümü Amerika ile Avrupa arasında dönerken Amerika'nın ithalat engelleyici önlemler almasına, Avrupa ülkeleri misillemeyle karşılık verdiler.
Bunun sonucunda ekonomisinin temeli ihracat gelirleri olan Amerika üretimini dışarı satamamaya başladı.

- Diğer önemli sorun hükümetin likidite darlığına müdahale etmekte geç kalması. Piyasada nakit darlığını gören hükümetin para basıp piyasayı rahatlatması gerekirken bunu yapmadı. Neticede ortada para olmayınca kimse ticari faaliyet yapamaz duruma geldi.

Fabrikalar üretim yapıyorlar ama dışarı mal satamıyorlar, neticede kapanmak zorunda kalıyorlar.
İşsiz kalan insanlar, gelirleri olmadığı olanın da kısıtlı olduğu için harcamalarını kısıyorlar, neticede talep daralıyor. Talep daralması fiyatları düşürüyor ama ortada para olmayınca ticaret de olmuyor, Daha çok iş yeri kapanıyor.

Neticede bu durumu gören üç beş yatırımcı ağa baba, hazır kar düzeyi de maksimumken kağıtlarını elden çıkarıp nakte çevirme yolunu seçince olan mevzuya uyanamayan milyon tane küçük yatırımcıya oldu.

Önceki gün tanesini 180$'dan aldığı 10.000 hisse senedinin değeri 2$'a düşen onlarca insan çareyi intiharda buldu.

Krizin patladığı gün dönemin parasıyla 4,5 milyar dolar buharlaşmış.

Bugün neler olduğunu, krizin nasıl başlayıp nasıl geliştiğini anlatan en açıklayıcı yazıyı etrafta'da okudum.

Tobb'un konuyla ilgili sunumundan yaptıkları alıntı şöyle:

1- 2001 sonrasında ABD ekonomisini toparlamak için hızla indirilen faizler(2001-2004 dönemi), kredi kullanma talebini artırdı

2- Artan kredi hacmi emlak fiyatlarını yükseltti. Yükselen emlak fiyatları, yeni kredi alınabilmesini sağladı. Yani ipotekli gayri menkule, ikinci-üçüncü ipotek yapılarak bulunan kaynakla yeni harcama yapma imkanı sağlandı

3- 2002 yılında inşaat sektörü ile ekonomiyi canlandırmak ve düşük gelirlilerin konut sahibi olabilmelerini kolaylaştırmak amacıyla yeni düzenlemeler yapıldı (“subprime mortgage�-düşük kaliteli emlak kredileri artışının önü açıldı)

4- ABD Devlet Tahvillerinin hızla düşen faizleri ve artan emtia fiyatları ile yurtdışında bollaşan likidite, yeni yatırım alanları aradı

5- “NINJA krediler� olarak tabir edilen düşük kaliteli krediler hızla büyüdü. (No Income, No Job, no Asset)

6- Yatırım Bankaları, daha da fazla kredi verebilmek için, mevcut kredi alacaklarını satarak (menkul kıymetleştirme) yeni kaynaklar elde etti ve bunlarla da yeni krediler açıldı

7- Azalan risk duyarlılığı, bankaları her türlü kar odaklı, ancak denetimi, takibi, kaydı zayıf işlemlere yöneltti

2000 - 2007 arasında, Hedge fonlar 500 milyar dolar’dan, 2 trilyon Dolar’a, türev ürünler 20 trilyon Dolar’dan, 120 trilyon Dolar’a yükseldi. Bu arada küresel ekonominin büyüklüğü ise 60 trilyon Dolar.

8- Örneğin: 2001’de EV’in değeri 100 bin Dolar’dı. 20 bin peşin, 80 bin Dolar ipotek kredisi (mortgage) ile alınmıştı. 2004’de yapılan yeni bir ekspertiz ile Ev’in değeri 150 bin Dolar’a çıktı. 2. ipotek ile bankada 50 bin Dolar kredi alındı ve otomobil yenilendi.

9- 2005’de bir ekspertiz daha yapıldı ve Ev’in değeri 180 bin Dolar olarak belirendi, 3′üncü ipotek alındı ve mobilyalar yenilendi.

10- 2006’ya gelindiğinde artık herkes (şahıslar, emlakçı, banka vs.) Evin değerini 180 bin Dolar olarak kabul ediyor ve buna göre hareket ediyordu.

11- Ancak 2007’de bir gün aynı mahallede benzer bir Ev satışa çıktı. Ama kimse 180 bin Dolar ödemek istemedi. Ve balon patladı. Öyle ki, Ev’in satış fiyatı başlangıçtaki 100 bin Dolar’ın altına (70 bin Dolar’a) geriledi. Ev’i için 80 bin Dolar ipoteğe giren Ev sahibi de, haliyle ödeme yapmak istemedi

12- Alacaklarını tahsil edemeyen bankalar, borçlarını ödeyecek kaynak bulamayınca mali sistem durdu. Bankalar birbirine bile borç vermeyince Likidite Krizi başladı

Sorun yine piyasayı iyi denetleyememiş Amrikan hükümetiyle alakalı.

Son olarak bu akşam saat 21:00'da Ntv Belgesel Kuşağı'nda Büyük Buhran belgeseli var. izlemek isteyenlere duyurulur.